Türkiye’nin turizm politikaları, kalkınma planlarında uzun yıllar yatırım ve kapasite artışı merkezinde şekillenirken 2000’lerden sonra sürdürülebilirlik, alternatif turizm ve dijital dönüşüm eksenine yöneldi. Journal of Emerging Economies and Policy’de yayımlanan araştırma, 1963’ten bugüne hazırlanan kalkınma planlarını karşılaştırarak bu değişimin izini sürdü.

Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi akademisyenleri Oğuz Çolak, Serdar Bülbül ve Orhan Batman tarafından hazırlanan çalışma, Beş Yıllık Kalkınma Planları ile 12. Kalkınma Planı Turizm Özel İhtisas Raporu’nu inceledi. Araştırmacılar doküman incelemesi ve içerik analizi yöntemlerini kullandı; kodlama, kelime bulutu, karşılaştırma ve ilişki analizlerini MAXQDA programıyla gerçekleştirdi.

Araştırmanın sonuçlarına göre 1960’lardan 2000’lere uzanan erken dönemde turizm politikalarının temelini arzın artırılması, yatırımların teşvik edilmesi, altyapının geliştirilmesi ve ekonomik getirinin yükseltilmesi oluşturdu. Bu yaklaşım, turizmin kalkınma ve döviz geliri sağlayan stratejik bir sektör olarak ele alındığını gösterdi.

Kalkınma planlarının tamamını kapsayan kelime analizinde “yatırım” 131 tekrar ile en sık kullanılan sözcük oldu. “Plan” 112, “gelir” 105, “yatak” 57 ve “kamu” 52 kez tekrarlandı. Araştırmacılar, ekonomik unsurlara ilişkin kelimelerin yüksek sıklığını turizm kapasitesini geliştirme hedefinin uzun süre politikanın merkezinde kalmasının göstergesi olarak değerlendirdi.

2000’lerden sonra politika ekseni genişledi

Karşılaştırmalı analiz, sekizinci kalkınma planından itibaren turizm stratejilerinin çeşitlendiğini ortaya koydu. Sürdürülebilirlik, alternatif turizm, çevresel ve sosyal etkiler ile pazarlama ve tanıtım temaları 2000’lerden sonra daha görünür hâle geldi. Son üç kalkınma planında sürdürülebilirlik yaklaşımının güçlendiği, 12. Kalkınma Planı’nda ise dijital dönüşümün de temel politika alanları arasına girdiği belirlendi.

Araştırmaya göre bu değişimde kitle turizminin yarattığı çevresel sorunlar, küresel rekabet ve değişen turizm eğilimleri etkili oldu. Erken dönem planlarında yatırım ve ekonomik kalkınma bağlantısı belirleyiciyken yeni nesil planlarda çevre, teknoloji, kriz yönetimi, insan kaynağı ve alternatif turizm türleri daha fazla yer buldu.

12. Kalkınma Planı Turizm Özel İhtisas Raporu’nun kelime analizinde “sürdürülebilirlik” 130 tekrar ile ilk sıraya yerleşti. Bu kavramı “kültür” 124, “uluslararası” 111, “dijital” 66 ve “destinasyon” 65 tekrar ile izledi. Çevre, sağlık, su, koruma, sosyal, yeşil ve eğitim kavramlarının da sık kullanılması, gelecek vizyonunun ekonomik hedeflerin yanı sıra sosyal ve çevresel boyutlara doğru genişlediğini gösterdi.

İlişki analizinde kalkınma kavramının alternatif turizm ve sürdürülebilir turizm temalarıyla güçlü bağ kurduğu görüldü. Dijital dönüşüm, eğitim ve istihdam ile çevresel boyutlar da gelecek dönem turizm politikasının öne çıkan alanları arasında yer aldı. Araştırmacılar, bu tabloyu Türkiye’nin kitle turizmi ağırlıklı yapıdan daha çeşitlendirilmiş bir turizm modeline yönelmesi olarak yorumladı.

Uygulama sonuçları araştırmanın dışında

Çalışmada, sürdürülebilirlik hedeflerinin bütün turizm planlamalarının merkezine alınması, dijitalleşme ve inovasyonun desteklenmesi, turizm eğitiminin güçlendirilmesi ve nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi önerildi. Alternatif turizm türlerinin bölgesel kalkınmayla birlikte ele alınması ve politika yapımında paydaş katılımının artırılması da araştırmanın önerileri arasında yer aldı.

Araştırmacılara göre turizm işletmelerinin sürdürülebilirlik ve teknoloji odaklı uzun vadeli stratejiler geliştirmesi gerekiyor. Eğitim kurumlarının sürdürülebilir turizm, alternatif turizm ve dijital yetkinliklere ağırlık vermesi; yatırımların ise bölgesel potansiyel ve çevresel önceliklerle uyumlu biçimde planlanması önerildi.

Çalışma, kalkınma planlarında açıklanan hedeflerin ne ölçüde gerçekleştiğini veya işletmelerin bu planlardan ne ölçüde yararlandığını doğrudan ölçmedi. Araştırmacılar, gelecekte yapılacak saha çalışmaları ve anketlerle planların uygulamadaki karşılığının, işletmeler üzerindeki etkisinin ve politika hedeflerinin gerçekleşme düzeyinin incelenmesi gerektiğini belirtti.